Een bezoek aan de Sint-Pauluskerk

HOM - Heemkundige bijdragen

Een bezoek aan de Sint-Pauluskerk

De grote data

Bouw van een nieuwe Sint-Pauluskerk ca. 1410-'20 (onder pastoor Jan van de Scuere), met koor, viering en transeptarmen in Brabantse hooggotiek en toren (eerder Scheldegotiek) op de viering met noordertraptoren.Hiervan bleven de toren, het koor, de viering, de transeptarmen (niet de gevels) en vier traveeën van de middenbeuk bewaard. De middenbeuk was oorspronkelijk waarschijnlijk voorzien van een houten cilindrisch tongewelf.

Gedeeltelijke verwoesting in 1579, door het leger van de 'Malcontenten', en heropbouw 1596-1605, met gotische stenen gewelven.

Bouw van een nieuwe sacristie in 1761 (onder het pastoorsschap van Jan van Opdenbosch) langs de zuidzijde van het koor, in barokstijl.

Vergroting van de kerk 1772-'75 (onder het pastoorsschap van Jan van Opdenbosch): symmetrische verbreding (verdubbeling van de breedte der zijbeuken) en verlenging van het schip met 2 traveeën, met bouw van nieuwe zijgevels en westgevel in overwegend classicistische stijl, met een westportaal in laat-barokke stijl, naar de plannen van fr. Philippus Gobert, Augustijnermonnik te Edingen.
Nieuwe vloer.
In 1784 werd de toren grondig hersteld (na brand ?) en gedekt.

1894-1910: diverse herstellings- en verfraaiïngswerken zoals heropening van de vensters van het koor en herstelling van het maaswerk, glasramen in het koor, kruisbeuken en op het doksaal, blootmaken van de kolommen en de gewelfribben,... De muren van het koor werden gepolychromeerd.

De grote restauratie 1979-'82, onder het pastoorschap van Emiel DeSchryver. Architect: Emiel van Lembergen. De heropening van de kerk had plaats op 13 februari 1982.

Restauratie van het orgel in 1991-'92

De kerk is beschermd als monument (K.B. van 6 juli 1957).

Het interieur en de uitrusting

Hoofdaltaar, door Hendrik Peeters-Divoort (Turnhout), neobarokstijl, 1873, in gemarmerd hout.

Zijaltaar zuid, toegewijd aan heilige Paulus: barokken portiekaltaar door Jaak Ulver (Dendermonde), 1630, in gemarmerd hout, in 1889 gepolychromeerd door Th. Gevels, eerst hoofdaltaar, in 1644 in het Sint-Niklaaskoor (nu Sint-Pauluskoor) geplaatst.

-	Altaarschilderij De bekering van Sint-Paulus, door Gaspar de Craeyer(e), 1630, op doek, dat de bekering van Saulus (Paulus) op weg naar Damascus voorstelt, voorheen op het barokken hoofdaltaar, vanaf 1873 op het Sint-Paulusaltaar.
-	Sint-Paulusbeeld, door Anthoni Faydherbe (Mechelen), 1628, barok, gepolychromeerd eikehout.

Zijaltaar noord, toegewijd aan O.L.-Vrouw: barokken portiekaltaar door Jaak Ulver, 1638, in gemarmerd hout, in 1889 gepolychromeerd door Th. Gevels.

-	Altaarschilderij op doek O.L.-Vrouw, koningin van alle heiligen, door Gaspar de Craeyer(e), 1649, voorstellend O.L.-Vrouw met het kind Jezus, omringd door de heiligen Petrus, Augustinus, Sebastianus, Laurentius, Dominicus, Catharina en Dorothea, met hun attributen.
-	Beeld van O.L.-Vrouw, door Anthoni Faydherbe, 1624, barok, gepolychromeerd eikenhout.

Andere schilderijen:

-	H. Niklaas (bij de slag te San Romano), door Gaspar de Craeyer(e), 1638, op doek, aanvankelijk op het barokken zijaltaar zuid, vanaf 1873 in de zijbeuk noord tegen de westmuur.
-	Doop van Jezus, schilder en oorsprong onbekend, 17de eeuw, op doek, voorstellend de doop van Jezus door Sint-Jan Baptist in de Jordaan. Daarrond: twaalf panelen met de bustes van de apostelen Andreas, Bartholomeus, Filippus, Thadeus, Jacobus de Meerdere, Jacobus de Mindere, Johannes, Mattheus, Paulus, Petrus, Simon en Thomas, door Hendrick Declerck, 17de eeuw, op hout.
-	veertien statieën van de kruisweg, door Eugène Romain Van Maldeghem, 1865, op doek; langs de zijbeuken zuid, achteraan en noord; tot begin 20ste eeuw opgehangen in kaders tussen de ramen van de zijbeuken.
-	in de sacristie: portret van Jean-Hubert de Lantsheere (Opwijkenaar, vicaris-generaal van het aartsbisdom in 1793), ca. 1825, doek, kopie van een schilderij en Doodstrijd van Jezus in de Hof van Olijven, Vlaamse school, eerste helft van de 17de eeuw, paneel.

Ander beeldhouwwerk

-	Calvariegroep, in gotische stijl, Brusselse school, ca. 1500, eik, bestaande uit Christus op het kruis, versierd met de symbolen van de vier Evangelisten, ernaast een beeld van O.L.-Vrouw en de H. Johannes, vanaf 1780 buiten tegen het koor onder een afdakje boven het grafmonument de Lantsheere, sinds 1967 (na restauratie) opgehangen in de viering.
-	Preekstoel door Frans Laurent († 1821) en Jan Pieter Tambuyser (Mechelen), 1823, eik; aan drie zijden medaillons met bustes van de Goddelijke deugden (het geloof met een kruis, de hoop met een anker en de liefde met een hart), achteraan een medaillon met Sint-Niklaas. Onder de kuip is de bekering van Saulus op weg naar Damascus afgebeeld. Op het klankbord staan symbolen van het Oude en het Nieuwe Testament.
-	Heiligenbeelden tegen muurkolommen zijbeuken, gepolychromeerd hout, o.a. door H. Peeters-Divoort en L. Van Ernelein (Leuven), 2de helft 19de eeuw, op sokkels waarop 19de eeuwse lichtarmen in messing. In de noorderbeuk (van oost naar west): het kind Jezus, H. Rochus van Montpellier, H. Franciscus van Sales, H. Barbara, H. Jan Berchmans, O.L.V. van Lourdes en H. Antonius van Padua. In de zuiderbeuk (van oost naar west): H. Aloysius van Gonzaga, H. Vincentius a Paulo, H. Franciscus Xaverius, H. Antonius abt, H. Cornelius, H. Hart en H. Jozef.

Lambrizeringen, biechtstoelen, kasten en kerkbanken

	Koorbanken en lambrizering, door Emmanuel d'Asselborn, in neo-classicistische stijl, 1787, eiken panelen en kniel- en rustbanken, waarin de deur naar de sacristie verwerkt werd.
	Lambrizering van de zijbeuken, door J.J. Janssens (Brussel), 1774, in neo-classicistische stijl.
	De kerk- en armmeestersbanken tegen de westmuur.Lambrizeringen en kniel- en zitbanken in neo-classicistische stijl, door J.J. Janssens, 1774.
	6 Biechtstoelen door J.J. Janssens, 1774, eik, met medaillons door Van der Schrick (Brussel), 1774, eik, die voorstellen: in de zuiderbeuk (van oost naar west) Sint-Paulus, Maria Magdalena en Maria Egyptica en in de noorderbeuk Sint-Petrus, Sint-Augustinus en koning David.
	Portaal in eik, door J.J. Janssens, 1774, in classicistische stijl.
	Doksaal door J.J. Janssens in eik op vier ijzeren steunen met versierde ballustrade, medaillon met een buste van Christus Zaligmaker, 1774.
	Orgelkast in eik met witgeschilderde zinken pijpen door J.J. Janssens, ijzerwerk van J.B. Bataille (Brussel), 1774.
	Sacristie: kasten met werkvlak, spiegelkast en biechtstoel door Joos Van Rossem (Dendermonde), eik, 1761.

De glasramen in gebrandschilderd glas:

Koor:

-	dubbele glasramen, door respectievelijk G. Ladon (HH. Petrus en Paulus) en De Bardenever (HH. Niklaas en Norbertus) (HH. Antonius van Padua en Juliana), 1894.
-	driedubbele glasramen, door J. Dobbelaere, (HH. Augustinus, Joannes Baptist en Benedictus), (HH. Wivina, Elisabeth en Gudula), (HH. Rumoldus, Eligius van Noyon en HH. Lodewijk) (HH. Catharina, Anna en Appolonia), 1910.
-	Kruisbeuken zuid (H. Paulus in de Aeropaag) en noord (O.L. Vrouw van de Rozenkrans), door J. Dobbelaere, 1914.
-	Zijbeuk zuid: glasramen ontworpen door J. Carion (Ganshoren) en uitgevoerd door J. Dessaer (Wemmel), 1956-'59, met bijbeltaferelen.
-	Zijbeuk noord: glasramen ontworpen door J. Carion en uitgevoerd door J. Dessaer en M. Hubreght (Brugge), 1963-'72, met bijbeltaferelen.
-	Doksaal: door J. Dobbelaere, H. Cecilia -patrones van de muziek-, en musicerende engelen, 1914.

Het orgel

Orgel van Frans Bernard Loret (Mechelen), 1879, met delen van vroegere orgels: enkele pijpen uit het orgel dat in 1658 door Hans Goltfus werd begonnen en in 1659 door Jan Dekens werd voltooid, delen van de vernieuwing in 1775-'77 door A.F. Van Peteghem (Gent) en in 1845 door J.J. Delhaye (Antwerpen). Hersteld in 1991.

Grafstenen

In de kerk: 22 grafstenen 17-18de eeuw, waarvan 19 geïdentificeerd (1632-1782). De meeste liggen niet meer op hun oorspronkelijke plaats.

In 't koor:

-	grafsteen van Franciscus van den Bossche, pastoor van Opwijk 1714-'59, † 1759.
-	grafsteen van Thomas 't Kint, schepen van Opwijk 1733-'34, burgemeester 1751-'55, † 1757, zoon van Peeter 't Kint en broer van de legendarische juffrouw 't Kint, en zijn vrouw Catharina van der Hasselt, † 1765.
-	grafsteen van Joos van der Varent, griffier 1952-1673, † 1673.
-	grafsteen van Peeter 't Kint, schepen van Opwijk 1696-'98, 1710-'17, burgemeester 1712-'16, † 1723 en zijn vrouw Catharina De Smet, † 1751, vader van juffrouw 't Kint en van Thomas 't Kint.
-	grafsteen van Aegidius (Gillis) van Loqueren (Lokeren), van Zele, pastoor van Opwijk 1619-1652, † 1652.
-	grafsteen van Jan Jacques Bauwens, griffier van Opwijk 1697-1743, † 1747.

In de kruisbeuk zuid:

-	grafsteen van Hendrik Verhasselt, † 1741 en zijn vrouw Anna Cooreman † 1730.
-	grafsteen van Peeter De Smedt, schepen van Opwijk, † 1765, zijn vrouw Elisabeth Wauters, † 1741, zijn dochter Barbara De Smedt, † 1771 en haar man Gilliam Verhasselt, † 1782, schepen van Opwijk 1754-'55 en 1757-'59, hoofdman van de St.-Paulusschuttersgilde.
-	grafsteen van Guilielmus Vereertbrugghen, priester, † 1737.

In de kruisbeuk noord:

-	grafsteen van Philip Verspecht, schepen van Opwijk 1687-'88 en 1691-'92, burgemeester 1689-'90, † 1693.
-	grafsteen van Pauwel Hofman, schepen van Opwijk 1605-'07, 1610-'16, † 1628 en zijn vrouw Geertrui Van Waeyenberghe.
-	een onleesbare grafsteen.

Achteraan de zijbeuk zuid, deels onder de vloer van de kerk- en armmeestersgestoelten:

-	grafsteen van Jan Luypaert, erfmeier van Opwijk 1597-'98, 1608-'40, † 1653 en zijn vrouw Anna van den Broeck † 1637.
-	grafsteen van Jacobus Spinoy, koster van Opwijk 1648-'76, † 1676 en zijn vrouw Catharina De Block † 1688.
-	grafsteen van Jacobus Spinoy, orgelist te Opwijk 1673-1728, schepen van Opwijk 1712-'19, † 1728 en zijn vrouw Anna De Smet, † 1729.
-	grafsteen van Guilliam van den Eede, koster van Opwijk 1705-'43, † 1743 en zijn vrouw Antonette Perpet, † 1749.

Achteraan de zijbeuk noord, deels onder de vloer van de kerk- en armmeestersgestoelten:

-	grafsteen van Gillis Goossens, meier van Opwijk 1672, † 1684.- grafsteen van Jacobus Aelbrecht, schepen van Opwijk 1701-... 1711 en burgemeester 1718-'19, † 1719 en zijn vrouw Elisabeth van den Broeck † 1753.
-	grafsteen van Jan Aelbrecht, schepen van Opwijk 1627-'28, † 1632.
-	grafsteen van Guillam Aelbrecht, burgemeester van Opwijk, 1685-'88, † 1696.
-	grafsteen van Gilles ... (verder onleesbaar).

Langs de buitenzijde staan nog 12 grafstenen tegen de gevels (eind 18de-begin 20ste eeuw), 1 grafmonument tegen het koor (fam. De Lantsheere, eind 18de-begin 19de eeuw) met daarboven een calvariegroep in namaak Franse steen (replica van de calvariegroep nu opgehangen in de viering van de kerk) en nog 1 grafmonument op het vroegere kerkhof rond de kerk (1933-'35).

Doopvont, 17de eeuw, stam en voet vernieuwd in de 19de eeuw, arduin, deksel in messing, bij de restauratie 1979-'82 van achteraan in de kerk naar het koor gebracht.

Verlichting

-	Godslamp, 18de eeuw, zilver, versierd met engelenkopjes. (alleen op feestdagen)
-	Twee lusters, verguld.
-	Kaarsenstaander (voor de Paaskaars), 19de eeuw, messing.
-	Twee grote kandelaars, verzilverd messing.
-	Kandelaars door Jan Goyers van Mechelen, 1865, verzilverd, op de altaren in de zijbeuken.
-	Vier koperen kandelaars, op het hoofdaltaar.
-	Tien lichtarmen, 19de eeuw, messing, op de sokkels tussen de ramen van de zijbeuken noord en zuid, onder de heiligenbeelden.
-	Vier grote processieflambeeuwen door Ch. Raymaeckers van Mechelen, verzilverd, 1865, in het koor tijdens de processiedagen.
-	Kandelaar, 16de eeuw, messing, in sacristie.

Klokken

De klokkenstoel werd volledig vernieuwd in 1619 na de verwoesting met brand van 1579, en daarna, volgens noodzaak en in functie van de vervanging, bijplaatsing en verplaatsing van de klokken, menigmaal aangepast, versterkt en in orde gebracht.

Aanwezige klokken:

-	klok 'kleine Jan', door Andreas Ludovicus van den Gheyn van Leuven, 1806, 300 pond.
-	klok 'Paulus', door de firma M. Michiels te Doornik, 1947, 1750 kg., gestemd in 'Re'.
-	klok 'Jozef', door de firma M. Michiels te Doornik, 1948, 1150 kg., gestemd in 'Mi'.
-	klok 'Paulus' door de firma J. Sergeys te Leuven, 1979, 2.700 kg., gestemd in 'Si'. Door een vergissing werd deze klok niet 'Maria' gedoopt, zoals haar gebarsten voorganger, maar Sint-Paulus, zodat er nu twee klokken met die naam in de toren hangen.

Andere kunstvoorwerpen

Vlaggen (Uitzonderlijk in de kerk, meegedragen in de St.-Pauluspaardenprocessie)

-	Vlag van de 'Broederschap van den Zoeten naam Jezus', in 1863 geschonken door de gezellen van het Sint-Paulusgild.
-	Vlag van de 'Broederschap van O.L.-Vrouw van Scherpenheuvel' (opgericht in 1855), damast.
-	Vlag van de 'Conferentie van den H. Vincentius a Paulo', 1871.
-	Vlag van de 'Aartsbroederschap van de H. Franciscus Xaverius' (gesticht in 1866) damast.
-	Vlag van de 'Congregatie van O.L.-Vrouw Onbevlekt Ontvangen' (gesticht in 1874), damast.
-	Vlag van de heilige Aloysius.
-	Vlag van de 'Sint-Paulusbroederschap', met tafereel van de bekering van Saulus op weg naar Damascus, gewijd in 1908. Bij die gelegenheid ging voor 't eerst een vernieuwde Sint-Paulusprocessie uit.

Relikwiekast in hout, in uitbundige barokstijl, vermoedelijk midden 18de eeuw, voor de relikwieën van St.-Paulus en de H. Petrus.

Andere merkwaardigheden

Binnen in de kerk
-	Met baksteen dichtgemetselde gaten in de torenpijlers, mogelijk voor de bevestiging van houten balken die een voorlopige bedekking of een afsluiting droegen of voor de bevestiging van de koorafsluiting van 1643 ?
-	Herinneringssteen aan de restauratie met inschrift '1979-1982 RESTAURATIE' in de torenpijler noord-oost.
-	Gedenkplaat door Bressers van Gent, brons, ter gedachtenis van 14 parochianen die in 1914-'18 door het oorlogsgeweld omkwamen. Geplaatst in 1919.
-	Christuskop in de torenkamer op de eerste verdieping, natuurstenen element in kruisvorm met in het midden een Christuskop in romaans-gotische stijl (13de eeuw ?), steen afkomstig van elders die later hier werd ingemetseld en die oorspronkelijk een andere functie had dan nu. Is het een herinneringrestant van een eerste Sint-Pauluskerk in het dorp (12de eeuw-14de eeuw): een altaar, een graf, een doopvont, een kruis,...?, waarschijnlijk van een Frans of Doorniks atelier.
Buiten
-	In de top van de voorgevel, boven een drie-tal bloklagen met dambordmotieven, tussen het jaartal 17...73 (vergroting van de kerk), zien wij het wapenschild van de familie Walckiers, geplaatst uit erkentelijkheid van de Opwijkenaars voor Adriaan Engelbert de Walckiers, Heer van Drongen, Raadsheer van de Raad van State, Hoogbaljuw van stad en land van Dendermonde, en sinds 1763 'landheer' van de Koninklijke Domeinen. Hij schonk voor de vergroting van de kerk de nieuwe vensters van de dwarsbeuk.
-	Twee gedenkstenen, gemetseld in de buitenmuur van de zijbeuk noord (ondersteboven) en de zijbeuk zuid (deels achter een regenwaterafvoerbuis) met gotische inschriften 'an(n)o 1546', afkomstig van de buitenmuren van de oude kerk (?), in januari 1547 werd de kerk volledig herwijd door de bisschop (na een brand of een ontwijding ?).


www.heemkringopwijk.be - Print: © Heemkring Opwijk-Mazenzele (HOM) 1999-2010