HOM - Heemkundige bijdragen
Artikel verschenen in het HOM-tijdschrift 1996-3, p. 33-35.

De eerste naoorlogse gemeenteraadsverkiezing in Mazenzele

Inleiding

In 'De Galm' -weekblad voor West-Brabant, zoals de ondertitel luidt- in 'De Galm' dus van zaterdag 12 juli 1947, verscheen op de eerste bladzijde een artikel over de inhuldiging van Jan De Nil als burgemeester van Mazenzele. Het feest zou doorgaan op zondag 20 juli.

In het geciteerde artikel vernemen we dat Jan, 'Jan van Nele' zoals zijn bijnaam was, de oudste was van 11 kinderen uit een geslacht van kleermakers. Zijn zoon Leo zou trouwens deze stiel eveneens uitoefenen en later ook burgemeester van Mazenzele worden. Jan zelf was als jonge kerel bijna negen volle jaren soldaat geweest. Hij werd in die periode tweemaal gekwetst. Een eerste keer op 12 oktober 1914 te Pervijze, een tweede keer op 28 september 1918 te Passendale. Hij werd onderscheiden met het Oorlogskruis, de IJzermedaille, het Vuurkruis, de Militaire medaille, de Herinneringsmedaille en de Overwinningsmedaille. Tenslotte werd hij nog Ridder in de Leopoldsorde met zwaarden. Op 17 juni 1921 was hij gehuwd met Ida Van Ingelgem (1) met wie hij 3 kinderen had, Leo ( 1922), Marcel ( 1923) en Jeanne ( 1925). Bij de verkiezingen van 24 oktober 1946 had Jan een groot aantal vookeur stemmen behaald, was daarop als burgemeester voorgedragen en op 3 april door Prins-Regent Karel benoemd.
De dag voor de inhuldiging verscheen in 'De Galm' de samenstelling van de stoet die bij die gelegen heid zou gevormd worden. De Steenweg zorgde voor drie wagens: 'Duivenspel', 'Oogstfeest' en 'Hulde aan missionaris' (2). Ook het dorp had er drie: 'Rustoord', 'Maagdekens' en 'Het Rode Kruis'. Dries, de Rijke Hoek (3), Zottegem, Vossestraat en Schaapheuzel hadden er elk één: 'Ver keerde wereld', 'Bacchus en de Reuzen', 'Sneeuwwitteken', 'Pachthoeve' en 'Hulde aan de ge sneuvelden 1914-18 en 40-45' (de wagens zijn opgesomd in dezelfde volgorde als de straten). De stoet werd voorafgegaan door de politie. De Ruiterij (4) opende de stoet met 'Albrecht en Isabella', gevolgd door de muziekmaatschappij. Stapten verder mee op: 'Boerinnekens, groep Hollandse klederdracht', 'Boerinnekens, groep Tiroolse klederdracht' en 'Boerinnekens van alhier, groep BJB'(5). De schooljongens vormden een groep 'Brood van hier' en ten slotte was er nog een groep met de sprekende naam 'Black en Gestapo op mensenjacht'. Het nieuwe gemeentebestuur sloot de stoet.
De optocht trok langs Steenweg, Dorp, Dries, Vossestraat, Dries, Dorp, Steenweg, Schaapheuzel, Lepelstraat, Zottegem, Steenweg. Aan het Gemeentehuis zou een plechtigheid plaats vinden, waarna de ontbinding van de stoet. Die dag was er 's avonds nog grote verlichting en Sint-Pietersvuur.
Jan De Nil volgde als burgemeester Emiel Esselens op. 'Miel van Boeres' zoals de Mazelaars hem noemden, of nog 'de mijter', was voor de eerste keer burgemeester geworden op 12 november 1926. Hij bleef dat ononderbroken 25 jaar lang, met dien verstande dan toch dat hij, tijdens de Bezetting, op 29 januari 1942 werd afgezet en op 20 juni van dat jaar werd vervangen door August Couck, destijds woonachtig op het Dorp. Krachtens een omzendbrief van 4 september 1944 werd Miel Esselens dan in zijn ambt hersteld. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1946 stelde hij zich niet meer kandidaat, verkiezingen die niet zonder enige tribulatie verliepen, zoals verder zal blijken.

De verkiezing van 1938

Om de gemeenteraadsverkiezing van 1946 in haar historische context te situeren, geef ik hier eerst enkele zaken over de laatste vooroorlogse verkiezing , deze van 1938.
Vooraf haal ik ter verduidelijking twee paragrafen aan uit het boek 'Opwijk ons dorp', door Davids fonds Opwijk uitgegeven in het 'Jaar van het dorp' 1978. De bijdrage over de politieke evolutie in Mazenzele waaruit ik citeer is van de hand van Hendrik De Hauwere.
Hij schrijft:
'In Mazenzele is de gemeentelijke politieke geschiedenis voor en na de tweede wereldoorlog -zoals trouwens in meerdere andere gemeenten- totaal los te zien van de grote politieke families... Sommige gemeentelijke politici waren en zijn wel lid van één der nationale partijen, maar slechts de CVP had een georganiseerd plaatselijk bestuur, dat werd opgericht in 1946. ... Deze partijleden en partij-organi saties hebben echter als dusdanig niets te maken gehad met de organisatie van de verkiezingen en het bestuur van de gemeente. In een kleine landelijke gemeente zoals Mazenzele waren de verkie zingen, meer nog dan elders, gebonden aan bepaalde personen en hun families. Iedereen kende im mers ongeveer iedereen... Op een en dezelfde lijst stonden mensen van verschillende gezindheden en goede kennissen konden op verschillende lijsten staan.... De lijsten hadden geen naam, ze werden genoemd naar de naam van de eerste kandidaat. Het spreekt dan ook vanzelf dat mutualiteiten, syndi caten en andere sociaal-economische organisaties niet de minste druk uitoefenden of inspraak had den bij de verkiezingen en het bestuur van de gemeente'.

In 1938 behaalde de partij van Emiel Esselens, de partij van de 'Moeters' zoals die in de volksmond heette, 5 zetels, de partij van Jozef Verdoodt, de partij van de 'Poefers', behaalde er 4. 'Moeters' en 'Poefers' waren de namen van de twee muziekmaatschappijen die destijds in Mazenzele bestonden en onder stimulans van Jozef Van de Velde, gemeentesecretaris, en Maurits Heuninckx fusioneerden en tot vandaag bestaan onder de sprekende naam 'Harmonie De Verbroedering'. (6)

Hier volgen nu naam, geboortedatum, beroep, bijnaam en toenmalige woonplaats van de verkozenen.
Burgemeester werd of juister bleef Emiel Esselens. Over hem had ik het reeds hierboven.
Eerste schepen werd Emiel Van de Velde, geboren op 21 september 1885, landbouwer, gekend als 'Miel van Zillekes', toen woonachtig op de Steenweg . Hij was de vader van de latere Mazelse ge meentesecretaris. Van de Velde nam op 11 januari 1938 ontslag. Hij werd op dat ogenblik als eerste schepen vervangen door Frans Verelst.
Tweede schepen werd de zojuist genoemde Frans Verelst, 'Frans van Lie van Lote Wanne', geboren op 7 december 1889 te Mazenzele. Hij woonde in de huidige Kouterbaan, toen Schoolstraat, naast Triene den Eenenarm (7) en was werkzaam ergens in het Brusselse.
Volgen nu de raadsleden:
Jozef Verdoodt, 'Biekes Jef' hield een café open op de Steenweg, waar nu de beenhouwerij 'bij Bie kes' is. Hij was geboren te Mazenzele op 5 mei 1888. Zijn zoon 'Miel van Biekes' is thans het oudste lid van de Mazelse Sint-Pietersgilde.
Zjan van ''t vossenhol', Judo Jan De Mol, beenhouwer van beroep, was geboren te Steenhuffel op 27 augustus 1892. Ook hij woonde op de Steenweg. Hij was hier voor 't eerst verkozen in 1932.
Van der Straeten Juul, geboren te Mazenzele op 22 augustus 1901. In ''t gemeentelijk archief' van Opwijk is een brief bewaard waarin het 'Provinciaal Gouvernement' op 14 november 1944 vraagt of genaamde Van der Straeten nog in Mazenzele woonde. Het antwoord was negatief. Derhalve werd hij vervangen door Leonard Van der Borght, 'Naren van Lemmekes'. Ook hij was geboren te Mazenzele en wel op 24 mei 1883, landbouwer, en vader van de onlangs overleden Jules Van der Borght uit de Vossestraat, Jules werd op zijn beurt gemeenteraadslid in 1959.
Van Limbergen Benoit, geboren te Mazenzele op 19 mei 1900, 'Noe(e)ken va Nimmen'. Hij woonde vooraan links in de Molenstraat . Hij was handelaar in boter en eieren.
Verder was er nog Verdoodt Nicolaas Jozef, 'Dakis Jef', geboren op 24 november 1890 en dus de oudste van de raadsleden. Zijn huis op het Dorp (ter hoogte van het huidig nr. 32) stond bekend als ''t soepkot' omdat daar tijdens de eerste wereldoorlog soep werd bedeeld aan de behoeftigen. Van beroep was hij meestergast in de kistenmakerij Van Campenhout op Koekelberg. Daar werkten des tijds meerdere Mazelaars.
Hekkesluiter van deze lijst is 'Lowie van Zanderkes', Louis De Boeck, landbouwer, te Baardegem geboren op 10 november 1893. Hij woonde in de Molenstraat.
Van deze groep stelden er zich nog vier kandidaat in 1946, met name Nikolaas Ver-doodt, Judo Jan De Mol, Leonard Van der Borght en Louis De Boeck.

De verkiezing van 1946

Op 27 augustus 1946 stuurde het Provinciaal Gouvernement van Brabant een omzendbrief naar de gemeentebesturen met de mededeling dat de gemeenteraads- verkiezingen 'heel waarschijnlijk bin nen kort (zouden) plaats grijpen'. Dat 'binnen kort' duurde toch nog twee maanden, nl. tot 24 novem ber. In die brief werd ook gevraagd het aantal kiezers mee te delen. In de marge van de omzendbrief staat met de hand geschreven (naar ik vermoed door de gemeentesecretaris) dat het antwoord ge stuurd werd op 3 september: mannen 340, vrouwen 307, in totaal dus 647.
Er waren negen zetels te begeven.

a) De kandidaten

Voor de verkiezing kwamen drie lijsten op. Merk waardig is het vermelden waard, dat de lijsten 2 en 3 slechts op het allerlaatste nippertje werden ingediend, enkele minuten voor de wettelijk be paalde sluitingstijd.
Lijst nr. 1 kreeg in 'De Galm' van 30 november '46 de naam CVP mee. Zij werd aangevoerd door Jozef Sablon, terwijl Jan De Nil lijstduwer was. De andere kandidaten waren Judo Jan De Mol, Nikolaas Jozef Verdoodt, Louis De Boeck, Petrus Van den Eede, Frans Sablon, Leonard Van der Borght en René Michiels. Zo dadelijk meer over deze kandidaten.
Lijst nr. 2 was een éénmans lijst op naam van Jan Van Eycken. Zij wordt in 'De Galm' 'afzonderlijk' genoemd. Deze Jan Van Eycken, Zjansken Van Eik, een ongehuwde klusjesman, woonde samen met zijn broer Rie in een klein lemen huisje met een beukenhaag ervoor, naast de blinde muur van de huidige garage Esselens op Zottegem. Volgens een strooibriefje uit die tijd, gericht aan de 'Kiezers en medeburgers' en verspreid door de lijst nr. 1 '...is het klaar dat Van Eycken een strooman is, en dat achter hem de 'Meiter' staat...'. Het strooibriefje, ik zou beter schrijven het pamflet, is helemaal in de stijl van toen: de tegenstander beschimpen, hem belachelijk maken en hem verwijten toesturen van allerlei aard. Reeds gehandicapt door een eerste ongeval kwam Jan aan z'n einde toen hij op de Steenweg, ter hoogte van het toenmalig café 't Hoeksken' (hoek Steenweg/Dorp) van achter een autobus kwam om de straat over te steken en gegrepen werd door een auto.
Lijst nr. 3, in het zelfde nummer van 'De Galm' 'Liberaal' genoemd, was eveneens een éénmanslijst en wel de lijst van Petrus Sneppe. En vermits hij voor de provincieraads verkiezing reeds was opge komen en verkozen op een liberale lijst had 'De Galm' het dus bij het juiste eind. 'Pette Snep' woon de op de Steenweg, nabij de huidige beenhouwerij van de familie Verdoodt. Hij had er een wijn- en likeurhandel. Over hem is de anekdote bekend dat, wanneer iemand zei geen tijd te hebben, men hem antwoordde: 'Ha, ge hebt geenen tijd, ga bij Pette Snep, hij verkoopt er'.
Terugkomend op lijst nr. 1 nog volgende détails.
Nieuwkomers waren:
Jozef Sablon, bijgenaamd Jef Noe(i)le (naald), kleermaker, geboren te Mazenzele op 14 maart 1897. Zijn huis stond op de Steenweg.
Jan De Nil. Over hem hadden we het reeds uitvoerig in 't begin van dit artikel.
Petrus Van den Eede, Peeken Matthijs, geboren te Meldert op 23 oktober 1883, landbouwer, en een historisch figuur binnen de Mazelse Sint-Pietersgilde. Hij woonde op de Dries. Petrus had op een dag ook de installatie overgenomen van een limonadefabriekje.
Frans Sablon, Mazelaar van geboorte, 8 juli 1896, landbouwer. Hij woonde destijds op de Steenweg naast de huidige bakkerij Esselens. Hij zou later Jan De Nil als burgemeester opvolgen, toen die op 3 november 1957 overleed.
René Michiels, René van Diktaas of nog René van Metses, geboren te Opwijk op 23 februari 1891, toen wonende in de Zottegemstraat. Michiels viel bij de verkiezing uit de boot, maar zou in 1948 in de plaats komen van de overleden Nicolaas Verdoodt.
Over de andere kandidaten, Judo Jan De Mol, Jozef Verdoodt, Leonard Van der Borght en Louis De Boeck had ik het al hierboven.
Al de kandidaten van lijst 1 werden bij de verkiezing van 1952 herkozen, met uitzondering van Jozef Sablon, die in 1948 ontslag had genomen. Ook de intussen overle den Jan Van Eycken van Lijst 2 was uit de Gemeente raad verdwenen. In hun plaats kwamen Joannes Engels, 'Zjan van Leo's', kistenmaker, te Mazenzele geboren op 25 mei 1883, en Joannes Vermeir, Juul van de Kläts, kleermaker, geboren te Mazenzele op 12.11.1909. Hij woonde op de Steenweg, het laatste huis op Mazel, rich ting Dendermonde.(8)

b) De uitslag

Van de 647 potentiële kiezers waren er 31 afwezig. Vier werden er geschrapt. Er waren 7 blanco stembrieven en 21 ongeldige. Deze cijfers vond ik op een blauwe kaft in de documentatie van de familie De Nil. In 'De Galm' van 30 november 1946 evenwel is er sprake van 35 ongeldige stemmen. Dat zelfde getal 35 vond ik ook op een gelijnd blad schrijfpapier quarto-formaat, eveneens in bezit van de familie De Nil. Daar lees ik: 'afwezige- certificaat 31, geschrapte 4'.

Aantal behaalde stemmen

Voor wat de cijfers per lijst en per kandidaat betreft, be schik ik over 3 bronnen: de zo juist vermelde blauwe kaft en het gelijnde blad schrijfpapier plus, ten derde, een artikeltje in 'De Galm' van 30 november. Bron 1 en 2 zijn duidelijk van dezelfde hand, mogelijks van Marcel De Nil die bij de verkiezingen getuige was. De cijfers op beide bladen stemmen overeen, maar op het gelijnde blad wordt achter de eerste kolom 'stemmen zuiver achter den naam' geschreven en achter de twee de kolom 'verdeelde stemmen op de lijst'.
Bron 1 en 2 geven:

Lijst 1: 37 kopstemmen 37, 20 gepanacheerde
1. Sablon J. 31 op de naam 43 gedeelde 3 gepanacheerd 77 totaal
2. De Mol 32 29 2 63
3. Verdoodt 22 41 1 64
4. De Boeck 17 3 56
5. Van den Eede 20 30 1 51
6. Sablon F. 27 44 4 75
7. Van der Borght 23 28 2 53
8. Michiels 10 21 - 31
9. De Nil 85 58 4 147

Lijst 2: kopstemmen 72 gepanacheerd 5
1. Van Eycken: 30 107

Lijst 3 : kopstemmen 63 gepanacheerd 8

1. Sneppe: 7 78

Dezelfde cijfers staan in bron 3 -'De Galm' van 30 november- zij het dat daar geen details worden gegeven en dat alleen de verkozenen vermeld staan.
Lijst 1 CVP : 7 zetels - kopstemmen 37
Sablon Jozef 77 st. / De Nil Jan 147 st. / Sablon Frans 75 st. / Verdoodt Nic. 64 st. / De Mol Jan 63 st. / De Boeck Lowie 56 st. / Van der Borght L. 53 st.

Lijst 2 : Afzonderlijk : 1 zetel Van Eycken Jan 107 stemmen
Lijst 3: Liberaal 1 zetel Sneppe Petrus 78 stemmen.

Zetelverdeling

De avond van de verkiezingen werd als gebruikelijk de uitslag meegedeeld: lijst 1: 7 zetels, lijst 2 en lijst 3: elk één zetel.
Op een tweede gelijnd blad, dat geniet is aan het eerste waarvan hierboven sprake, staat behalve de zojuist vermelde zetelverdeling ook de volgorde der kandidaten weergegeven. Wat evenwel degene die de gegevens neerpende bedoelde met zijn volgorde is niet zo duidelijk. Er staan namelijk twee lijsten op het blad. Op de eerste staan Frans Sablon én Jan Van Eycken vermeld als nr. 3, Verdoodt als nr. 4, De Mol als 5de, De Boeck als 6de en Van der Borght als 7de. De nummers 8 en 9 ontbreken. In de lijst daarnaast is, wat de namen betreft, de volgorde min of meer aangehouden met dien verstan de dat alleen Jan Van Eycken op de 3de plaats blijft, op de 4de plaats Sneppe komt en de andere verkozenen 2 plaatsen opschuiven.

Rechtzetting

Dat er iets mis was met de zetelverdeling in alle drie onze bronnen is duidelijk want de Bestendige Deputatie keurde de uitslag niet goed. Men had met name niet het juiste procédé gevolgd bij het verd elen der zetels volgens het bekomen aantal stemmen. Noch de Voorzitter van het kiesbureel, Jozef Van de Velde, die toen voor 't eerst deze functie waarnam, noch de secretaris, Maurits Heuninckx, noch de bijzitters, noch de getuigen waren zich van deze vergissing bewust.
Wat was er gebeurd? De kieswet schreef voor dat -om tot de zetelverdeling te komen- het totaal aan tal bekomen stemmen per lijst moest gedeeld worden door 2, vervolgens door 3, dan door 4, enz. Men had nagelaten de eerste deling door 2 te maken.
In 'De Galm' van 4 januari 1947 verscheen een eerste rechtzetting. Jan Van Eycken werd van de 3de naar de 8ste plaats verwezen, Petrus Sneppe was niet verkozen en werd vervangen door Petrus Van den Eede. Maar met dit artikeltje was de kous blijkbaar niet af, want de week daarop verscheen in 'De Galm' een tweede rechtzetting. Aan de hand van cijfers en berekeningen werd er gesteld dat Jan Van Eycken wel degelijk op de 3de plaats moest staan. Daarop verscheen op 18 januari een artikel: 'De kromme rechtzetting'. Waarop dan weer op 25 januari een vrij lang artikel verscheen onder de titel 'Antwoord aan den Krommerechtzetter van de kromme rechtzetting'. 'Begrepen' was het laatste woord van het artikel van de 18de, waarop dan de 25ste het antwoord: 'Neen. Ik heb het niet begre pen'. Ik laat de gevoerde polemiek ter zijde en geef onmiddellijk de kern van het artikel weer. Het is trouwens daarover dat het hier gaat. Ik citeer:
'Om alle onnoodig geschrijf te vermijden volgt hieronder de lijst der kandidaten met aantal stemmen die ieder kandidaat heeft bekomen na de verbetering door de Bestendige Deputatie aan de verkiezing toegebracht.
Lijst 1.: Sablon J.: 77+282=359; De Mol J.: 63+14=77; Verdoodt N.: 64; De Boeck L.: 56; Van den Eede P.: 51; Sablon Fr.: 75; V.d.Borght L.: 53; Michiels R.: 31; De Nil J.: 147.
Lijst nr. 2.: Van Eycken J.: 35+72=107.
Lijst nr. 3.: Sneppe P.: 15+63=78.'

Samenstelling van het schepencollege

De nieuwe gemeenteraad vergaderde voor de eerste keer op zaterdag 18 januari 1947. Begonnen werd met de eedaflegging der verkozenen. Volgde daarop de verkiezing en de eedaflegging van de schepenen. Telkens met een meerderheid van 8 stemmen tegen 1 werden verkozen: als eerste sche pen Jozef Sablon, die onderwijs toegewezen kreeg, en als tweede schepen Frans Sablon, die Open bare werken kreeg.
Jan De Nil werd voorgedragen als burgemeester. Hij werd op 18 maart 1947 benoemd door Prins- Regent Karel, benoeming die verscheen in het Staatsblad van vrijdag 4 april. De dag daarop legde hij de eed af.

Nawoord

Jan De Nil bleef burgemeester tot aan zijn dood op 3 november 1957. Hij werd vervangen door Frans Sablon. Deze werd burgemeester benoemd op 9 december 1957 benoeming die in het staatsblad verscheen op 17 dec. '57. De eed legde hij af op 20 dec. '57. Na het ontslag van Jef Sablon op 20 juli 1948 was Frans eerste schepen geworden en zelf vervangen door Judo Jan De Mol die toen dus tweede schepen werd. Op zijn beurt werd Judo Jan De Mol eerste schepen toen Frans Sablon burgemeester werd. Tweede schepen werd Louis De Boeck. (10)

Jules VAN DE VELDE