Open Monumentendag 2011 - Herinventarisatie onroerend erfgoed

Vaak horen we de vraag: 'Is mijn huis be­schermd  of  is het beschouwd als waardevol erfgoed? Wat mag ik nog aan het gebouw ver­an­de­ren? Waar dien ik een premie aan te vragen ?...'.

Het project
De inventaris van het bouwkundig erfgoed, onder de naam van Bouwen door de eeuwen heen – Inventaris van het cultuurbezit in België – Architectuur, startte in de jaren 1960 als een pilootproject in de provincie Vlaams-Brabant. Het deel 2n – Vlaams-Brabant – Halle-Vilvoorde, waarin ook Opwijk en Mazenzele behandeld worden, verscheen in 1975.  Het geheel van deze beschrijvende inventaris 'snel'- inventaris, die de daaropvolgende jaren gans Vlaanderen omvatte, vormde een basisinstrument voor het beschermingsbeleid van ons gewest, maar heeft of had als dusdanig geen juridische waarde. Helaas, zoals voor zoveel plaatsen in Vlaanderen, was deze inventaris niet erg nauwkeurig of volledig voor onze gemeente.

Aangezien de visie op onroerend erfgoed doorheen de jaren evolueert en het patrimonium in Vlaanderen sterk onderhevig is aan veranderingen zoals verbouwingen, sloop en adreswijzigingen, is regelmatige actualisatie van de vastgestelde inventarisgegevens aangewezen. Waar vroeger de nadruk lag op grote monumenten, krijgt nu ook ander waardevol patrimonium aandacht. Daarom bekijken onderzoekers eerder geïnventariseerde gebieden opnieuw. Ze (her)ontdekken waardevol patrimonium, zoals architectuur uit de 19de en 20ste eeuw, industriële architectuur en specifieke vormen van ruraal erfgoed.

Een inventaris met karakter.
De inventaris tekent gebouwen op die iets zeggen over onze culturele identiteit. Dan gaat het niet alleen over kerken en kastelen. Ook volkscafés, kapelletjes, oude fabriekspanden en eenvoudige dorpswoningen vertellen een verhaal. Ze getuigen van bepaalde opvattingen, smaken en van de technische mogelijkheden uit het verleden. Zo’n gebouwen geven karakter aan de straat, het dorp, de leefomgeving. Wie deze tijdloze bakens vastlegt, documenteert ze voor de toekomst. Daarom is de inventaris van het bouwkundig erfgoed zo belangrijk.

Tot in 2005 werden deze inventarissen in boekvorm gepubliceerd. Nu kan men terecht in de databank http://inventaris.vioe.be, waar men al de beschikbare informatie vindt over intussen ruim 78.000 gebouwen en bouwkundige gehelen met erfgoedwaarde.

Selectiecriteria
Een gebouw wordt niet zomaar opgenomen in de inventaris. Onderzoekers wegen ieder item zorgvuldig af en houden rekening met een aantal wettelijke criteria. Eerst en vooral moet het gebouw een historische, artistieke, socioculturele, volkskundige, wetenschappelijke en/of industrieelarcheologische waarde hebben. Daarnaast spelen ook de zeldzaamheid, de gaafheid, de authenticiteit, de representativiteit, de ensemblewaarde en de contextwaarde een rol. Ook de directe omgeving telt mee. Of een pand wordt opgenomen in de inventaris hangt af van een globale beoordeling van al deze aspecten.

Beschermd versus vastgesteld
De inventaris van het bouwkundig erfgoed bevat zowel beschermde als niet-beschermde gebouwen. Voor beschermde gebouwen geldt de regelgeving van het monumentendecreet. Niet-beschermde, waardevolle gebouwen in de inventaris hadden lange tijd niet meer rechten dan een gewoon gebouw. Dat veranderde toen de inventaris in september 2009 juridisch werd vastgesteld. Deze vaststelling gebeurt jaarlijks.

De betekenis van een vastgestelde inventaris
Komt uw eigendom voor in de vastgestelde lijst, dan gelden vier wettelijke rechtsgevolgen.

Heb je dan recht op premies voor restauratie of onderhoud?
De Vlaamse overheid zelf geeft geen premies voor het restaureren of onderhouden van niet-beschermde gebouwen uit de inventaris. Maar sommige provincie- of gemeentebesturen doen dit wel. Alle mogelijkheden vind je op de website http://www.premiezoeker.be.

De inventaris bevat zowel beschermde als niet-beschermde gebouwen. Voor de beschermde gebouwen (ca. 10% van de lijst) geldt de regelgeving van het monumentendecreet. Niet-beschermde waardevolle gebouwen (ook 'Merkwaardig Bouwkundig Erfgoed' ge­naamd, ca. 90% van de lijst) zijn sedert oktober 2009 onderhevig aan enkele wettelijke rechtsgevolgen, met enkele plichten, maar ook duidelijke rechten en faciliteiten voor de eigenaars en de gebruikers van het goed.

Meer info vindt men o.m.:

- http://inventaris.vioe.be/bestanden/vaststelling/vaststelling_14_09_2009.pdf

- http://www.vioe.be/images/uploads/content/downloads/inventaris-folderLR.pdf
  (e-folder 'Erfgoed in mijn straat')

- http://inventaris.vioe.be/dibe/rechtsgevolgen

De oorspronkelijke inventaris van Opwijk en Mazenzele, die dus dateert van de jaren ’70 van vorige eeuw, is sindsdien nauwelijks gewijzigd. Dat betekent ook dat er bijvoorbeeld van de periode na 1850 slechts een erg beperkt aantal gebouwen in de huidige inventaris is opgenomen. De inventaris voor onze dorpen bevat grote hiaten. Bovendien staat het erfgoed van onze gemeente momenteel ook onder toenemende druk door de groeiende verstedelijking.

De Heemkring Opwijk-Mazenzele nam het initiatief om een eigen erfgoedinventaris voor Opwijk en Mazenzele te ontwikkelen. Wij krijgen voor dit project de (financiële) steun van de provincie Vlaams-Brabant. Voor de realisatie wordt samengewerkt met het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE, Vlaamse overheid), onder meer voor een zo goed mogelijke afstemming met de VIOE-inventaris, zodat de gegevens kunnen aansluiten bij de officiële Vlaamse inventaris van het bouwkundig erfgoed.

Met Open Monumentendag, op zondag 11 september ek., zullen de eerste resultaten van het nieuwe inventarisatieproject aan het publiek voorgesteld worden.