|
HOM - Heemkundige bijdragen
|
Tentoonstelling
'Oude liturgische voorwerpen van
de Sint-Paulusparochie'
In het kader van de geleide bezoeken aan de Sint-Pauluskerk op zondag 2 juli 2000 organiseerde de Heemkring een tentoonstelling in de kerk 'Oude liturgische voorwerpen van de Sint-Paulusparochie'.
Deze voorwerpen worden bewaard in de kerk of in de pastorie van de Sint-Paulusparochie. Sommige ervan worden nu nog gebruikt, andere zijn opgeborgen of worden gebruikt bij bijzondere gelegenheden.
| 1. |
MONSTRANS (= siervoorwerp waarin de eucharistische hostie ter aanbidding wordt tentoongesteld) door Joris van Horenbeke (1), op de voet een kristallen cilinder die de 'lunula' (waarin de hostie) insluit en die geflankeerd is door twee
engelen met open vleugels, die twee kleine engeltjes dragen met passiewerktuigen, bovenaan onder een hemel, die rust op kariatiden (vrouwenfiguur als pilaster), O.-L.-Vrouw van Smarten en op de top een Jezuskind met kruis, met merken: een 'M' waarboven een kroon, een hoorn (meesterteken,
verwijzend naar de naam van de kunstsmid) en een hand waarboven een kroon (Antwerpen), 1644, gedreven zilver, hoogte 94 cm.
De monstrans werd aangekocht door pastoor Gillis van Lokeren voor 203 pond 15 schellingen groot. Ze werd herhaalde malen, in tijd van oorlog, weggeborgen, maar bleef gaaf behouden (2). De monstrans wordt gebruikt bij de zegening na de Sint-Paulusprocessie. |
| 2. |
CIBORIE (= kelk met deksel, waarin de hosties worden bewaard) door Joos van Overschelde, rijkversierde voet, knop en kelk, op het deksel onder een baldakijn bekroond met een kruis een beeldje van Sint-Paulus apostel, op de voet een wapenschild, met merken:
stadsmerk Mechelen C en meesterteken, 1628, gedreven zilver, deels verguld, hoogte 52 cm. De ciborie werd aangekocht door pastoor Gillis van Lokeren voor 36 pond 19 schellingen 2 deniers groot. |
| 3. |
KELK, 16e eeuw, tin, mogelijk de kelk die pastoor Jan Van Hoorenbeke in 1586 te Antwerpen kocht nadat de meeste cultusvoorwerpen in metaal en zilver in 1578 te Gent binnengeleverd waren bij het Calvinistisch bestuur.
Deze kelk zou dan het oudste liturgisch voorwerp van de Sint-Paulusparochie zijn. |
| 4. |
KELK (= drinkbeker die de priester-celebrant bij de eucharistieviering gebruikt), op de voet een voorstelling van HH. Petrus en Paulus apostelen, met merken: Oudenaarde, 74 en gekroonde M, 1774, gedreven zilver, hoogte 26 cm.
Aangekocht door pastoor Van Opdenbosch voor 27 pond en 17 schellingen, vervaardigd door Anthoen Van den Meersche. |
| 5. |
RELIEKHOUDER van H. Paulus apostel, met buste van de heilige, met merken: Dendermonde, Hendrik Frans Willick, eerste helft 18e eeuw, gedreven zilver, 14,5 x 14 cm. Deze reliekhouder wordt in de relikwiekast ter verering meegedragen in de Sint-Pauluspaardenprocessie
(3). |
| 6. |
RELIEKHOUDER van H. Petrus apostel, met buste van de heilige, met merken: Dendermonde, Hendrik Frans Willick, eerste helft 18e eeuw, gedreven zilver, 14,5 x 14 cm. Deze reliekhouder wordt in de relikwiekast ter verering meegedragen in de Sint-Pauluspaardenprocessie
(3). |
| 7. |
RELIEKHOUDER van O.-L.-Vrouw, met voorstelling van O.L.-Vrouw op de maansikkel vertrapt de slang, met reliekdoosje van H. Paulus apostel, met Belgische merken (1832-1869), gedreven zilver. |
| 8. |
OVALEN SCHAAL met Jezus- en Mariamonogram, met merken: Aalst, Hendrik Frans I Willick, 17e eeuw, gedreven zilver, 35 x 26 cm en ampullen (kannetjes voor water en voor wijn bij de eucharistieviering). |
| 9. |
KRUISBEELD, 16e eeuw, kruis recent, eik, beeld 22 cm. |
| 10. |
KRUISBEELD op voet, 1638 (?), geschilderd hout, 90 cm. |
| 11. |
KRUISBEELD op versierde voet, 17e eeuw, wit beeld op zwart hout, 94 cm. |
| 12. |
WIEROOKVAT, met inscriptie DP: Dupront, Dendermonde, midden 18e eeuw, zilver, 25 cm, vat met deksel, opgehangen aan kettingen waarin de wierook voor de liturgie word gebrand (3). |
| 13. |
WIEROOKVAT, midden 18e eeuw, geslagen messing, 29 cm, opgehangen aan kettingen waarin de wierook voor de liturgie wordt gebrand. |
| 14. |
WIEROOKSCHEEPJE met lepeltje, 19e eeuw, geslagen messing, 8,5 cm, recipiënt in de vorm van een schip, waarin wierook voor de liturgie wordt bewaard. |
| 15. |
DOOPVONT, 17e eeuw, arduinen bekken op voet, afgesloten met een deksel, stam en voet vernieuwd 19e eeuw, arduin, deksel in messing, totale hoogte 157 cm, waarin het water voor de doopliturgie wordt bewaard (in het hoogkoor van de kerk). |
| 16. |
ALTAARCARILLON, 19e eeuw, geslagen messing, 21 cm, carillon dat gebruikt wordt om tijdens de liturgie door een belgeluid de aandacht van de gelovigen te vragen voor een bijzonder moment, vnl. de consecratie. |
| 17. |
OFFERANDESCHAAL, zeshoekig, met verscheidene monogrammen, met merken: G, W, peer (?) en 70, 1770, geslagen zilver, diameter 28 cm, schaal waarin de gelovigen hun offergaven (geld) neerleggen. |
| 18. |
RUSTMEUBEL, 17e eeuw, hout en leder (overtrokken), 89 cm hoog, gebruikt bij liturgische vieringen. |
| 19. |
BERECHTINGSLANTAARN, begin 20e eeuw, neogotisch, geslagen messing. De lantaarn wordt gebruikt om bij de berechting (toediening van het H. Oliesel) de priester met de eucharistische hostie te vergezellen (in de pastorie). |
| 20. |
LESSENAAR voor het evangelieboek, van het huis Goyers te Mechelen, 1864, zilver. Tijdens de feestdagen op het nieuw hoofdaltaar. |
| 21. |
GODSLAMP, 18e eeuw, gedreven zilver, versierd met engelenkopjes, licht dat voortdurend blijft branden bij de eucharistische hosties, die in de kerk bewaard worden (in het hoogkoor van de kerk). |
| 22. |
KANDELAAR, 16e eeuw, geslagen messing, 42 cm hoog, voor verlichting op of rond het altaar. |
| 23. |
KANDELAAR, 1e helft 17e eeuw, geslagen messing, 39 cm hoog. |
| 24. |
KANDELAARS, 19e eeuw, verzilverd geslagen messing, 86 cm hoog, met op de driekantige voet een beeldje van Sint-Paulus, IHS (= Jezus) en Maria met Jezuskind die een rozenkrans geeft aan een monnik. |
| 25. |
LICHTARM, 18e eeuw, geslagen messing, voor verlichting in de kerk of bij een heiligenbeeld. |
| 26. |
LICHTKROON EN KAARSENSTAANDER, 19e eeuw, geslagen messing, 130 cm hoog (in de kruisbeuk van de kerk), voor de Paaskaars, die gedurende gans het liturgisch jaar bij de vieringen wordt aangestoken. |
| 27. |
KOMFOORTJE, 18e eeuw, geslagen messing, om doopwater te verwarmen. |
| 28. |
LAVABO, 19e eeuw, geslagen messing, 45 cm hoog, bevat water waarmee de priester-celebrant zich de handen wast vóór de vieringen. |
| 29. |
WIJWATERBAKJE, met kruisbeeld, 19e eeuw, geslagen messing, 19 cm hoog, waaruit de gelovigen water nemen om een kruisteken te maken bij het binnenkomen of verlaten van de sacristie. |
| 30. |
CEREMONIESTOK, hout met zilveren handgreep en bekroond met een zilveren bol, 1m50 hoog, van Huge Brusse.
Op de zilveren bol vermeldt het randschrift: 'DOCTA PILAE, LUDO SUPERANS, HAEC DONA IUVENTA OPWYCKANA TIBI LIMINE, PAULE DICAT*' (geschenk voor de jeugd van Sint-Paulus Opwijk, die bij het balspel de overwinning behaalde). Het jaarschrift geeft het jaartal 1863 aan.
De stok werd gebruikt door de 'Suisse', de door het kerkbestuur aangestelde persoon, die tijdens de kerkvieringen de orde moest handhaven. |
| 31. |
BOEKBAND van Romeins Missaal, 19e eeuw, gedreven zilverbeslag en leder, voorzijde met buste van de H. Petrus apostel, achterzijde met buste van H. Paulus apostel. De priester-celebrant gebruikte het op feestdagen bij de eucharistievieringen. |
| 32. |
MISSAAL, Missale Romanum Antverpiae (ex officina Plantiniana Balthasaris Moreti), 1650, lederen band. |
| 33. |
BIJBEL, Biblia Sacra (dat is Alle de Heylige Schriften, tekst Un. Van Loven, 1599), in Antwerpen gedrukt bij Jan Mourentorfs, 1690, lederen band. |
| 34. |
BIJBEL, Biblia Sacra, Antverpiae, ex officina Plantaniana, 1664, lederen band met sloten. |
Samengesteld door Jan MEEUSSEN
| (1) |
De goudsmid Joris van Horenbeke was een klein-neef van pastoor Jan van Horenbeke (Opwijk 1556-1589). Hij werd in 1643-1644 aangenomen in de Sint-Lucasgild te Antwerpen en overleed er in 1666, waar hij begraven
ligt in de Sint-Andrieskerk.
Zie ook Julien Van der Linden, Notice sur quelques objets d'art de l'église d'Opwijck, in Annales de la Société d'Archéologie de Bruxelles, XV, Brussel 1901. |
| (2) |
Zie hierover Jan De Smedt, in De Sansculotten in Assche en omstreken, p. 164, die de lotgevallen van de monstrans onder het Frans bewind beschrijft. |
| (3) |
Dit voorwerp zal ook te zien zijn op de tentoonstelling 'Dendermonds zilver' van 1 augustus tot 30 september in het Vleeshuismuseum te Dendermonde. |
Bronnen en literatuur
| · |
Denis Coeckelberghs, Jaak Jansen en Wilfried Janssens, Fotorepertorium
van het meubilair van de Belgische bedehuizen, Provincie Brabant, Kanton Asse, Opwijk, Ministerie van Nederlandse Cultuur, Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, Brussel, 1979. |
| · |
Julien Van der Linden, Notice sur quelques objets d'art de l'église d'Opwyck, in Annales de la Société d'Archéologie de Bruxelles, XV, Brussel 1901. |
| · |
J. de Borchgrave d'Altena, Notes pour servir à l'inventaire des oeuvres d'art du Brabant, in Annales de la
Société Royale d'Archéologie de Bruxelles, Tome quarante-septième 1944-1945-1946, 1947, p. 163-165. |
| · |
Jan Baptist Fleerackers (onderpastoor Opwijk 1849-1874), Aantekeningen rakende Opwijks verleden, niet gepubliceerd, delen ervan werden overgenomen in diverse nummers van het HOM-tijdschrift in de sprokkelrubriek
'Uit het Opwijks Kerkarchief 16-17-18de eeuw'. |
| · |
Jan Lindemans, Geschiedenis van de gemeente Opwijk, Brussel, 1937. |
| · |
Jozef De Brouwer, Bijdrage tot de geschiedenis van de kerkelijke instellingen en het godsdienstig leven in het Land van Aalst tussen 1621 en 1796, Dendermonde, 1975. |
| · |
Paul Geeurickx, Gids bij de Sint Pauluskerk Opwijk, Opwijk, (Vlaams Toeristische Bibliotheek Nr. 295), Antwerpen, 1983. |
| · |
Jan Meeussen en Maurice Willocx, Bezoekgids Sint-Pauluskerk Opwijk, Heemkring Opwijk-Mazenzele, 1986. |
| · |
Jan Meeussen en Maurice Willocx, 1742: Opwijk krijgt een relikwie van St.-Paulus, HOM-tijdschrift 1992-2, blz. 5-11. |
| · |
Jan Meeussen, Inventaris van het Kerkarchief Sint-Paulus Opwijk, oude boeken, 1988. |
|